Raz na jakiś czas zdarza się, że Żydzi obchodzą swoje ruchome święto świateł i cudów - Chanukę - w tym samym czasie co chrześcijanie Boże Narodzenie. I tak właśnie będzie w tym roku. Rzadka okazja stała się impulsem do zorganizowania ekumenicznego spotkania w synagodze w Tykocinie - w sobotę (10 grudnia). W jednym koncercie o 16 splotą się chanukowe pieśni w języku hebrajskim i jidysz oraz pastorałki i kolędy.
Ten artykuł czytasz w ramach bezpłatnego limitu

Dziś niestety nie ma już Żydów w miasteczku, w którym niegdyś przy chanukowych świecach w grudniu gromadziły się całe rodziny żydowskie, a przy choince – chrześcijańskie. Zdarzało się, jak wspominali najstarsi mieszkańcy, nim jeszcze nadeszła zagłada, że niektóre zaprzyjaźnione rodziny obu wyznań składały sobie nawzajem życzenia, obdarowywały smakołykami czy do siebie zapraszały.

Dziś ten czas bezpowrotnie przeminął. Ponad 500 żydowskich rodzin, około 2,5 tysiąca tykocińskich Żydów zamordowanych w strasznym sierpniu 1941 roku przez hitlerowców, leży kilka kilometrów od Tykocina w Lesie Łopuchowskim. W miasteczku, w którym przed wojną połowę mieszkańców stanowili Żydzi, dziś Żydów już nie ma.

Ale pamięć o dawnych sąsiadach stara się pielęgnować część mieszkańców Tykocina, lokalne władze, miejscowy oddział Muzeum Podlaskiego, mieszczący się we wspaniałej XVII-wiecznej synagodze z 1642 roku, jednej z najstarszych i drugiej co do wielkości synagog w Polsce.

Chanuka to święto świateł
Chanuka to święto świateł  fot. Shutterstock

Synagoga pełna świateł

I właśnie tu w sobotę (10 grudnia) o 16 odbędzie się koncert, przypominający coś, co kiedyś się w Tykocinie splatało w grudniu – chanukowo-kolędniczą tradycję. To koncert „Hej kolęda, kolęda! Chanukah, oy chanukah!", którego organizatorem jest Teatr Otwarty w Gdańsku, a współorganizatorem Muzeum Podlaskie w Białymstoku.

Na program koncertu złożą się tradycyjne żydowskie pieśni chanukowe oraz tradycyjne kolędy polskie w wykonaniu Dariusza Wójcika w nowych aranżacjach Szawła Lipskiego, łączących klezmerskie brzmienie z elementami jazzu. Kolędowo-chanukowe śpiewanie to premierowy projekt, który w przyszłości zaowocuje kolejną płytą CD Darka Wójcika & Szaweł Lipski Klezmer Quartet.

W koncercie obok Dariusza Wójcika (pseudonim artystyczny Darek Wójcik vel Davidek), zaliczanego do grona najlepszych wykonawców muzyki żydowskiej w Polsce, wystąpi Szaweł Lipski Klezmer Quartet w składzie: Paweł Lipski (lider) – fortepian, Przemysław Skałuba – klarnet, Andrzej Czapliński – skrzypce, Rafał Grząka – akordeon.

Przed koncertem krótką prelekcję na temat zwyczajów, tradycji i stosunków polsko-żydowskich panujących w przedwojennym Tykocinie zaprezentuje dr Małgorzata Krystyna Frąckiewicz – wiceprezes Łomżyńskiego Towarzystwa Naukowego im. Wagów. Słowo o muzyce wygłosi Stanisława Grażyńska, wieloletnia dziennikarka muzyczna Radia Gdańsk.

Dariusz Wójcik
Dariusz Wójcik  Materiały organizatorów

Program koncertu

KOLĘDY I PASTORAŁKI POLSKIE:

1. „Gore gwiazda Jezusowi"

2. „Jam jest dudka" 3. „Jezusa narodzonego"

4. „Mizerna cicha" 5. „Narodził się Jezus Chrystus"

6. „O Gwiazdo Betlejemska" 7. „Oj, maluśki, maluśki"

8. „Z narodzenia Pana"

PIEŚNI CHANUKOWE w języku jidysz i hebrajskim:

1. „A drejdl" 2. „Boruch ato"

3. „Chanukah, oy Chanuka"

4. „Chanuke iz freylech"

5. „Drey dreydl"

6. „Drey zich dreydele"

7. „Ma’oz Tzur" 8. „O, Ir kleyne lichtelech"

Wielka Synagoga w Tykocinie
Wielka Synagoga w Tykocinie  Fot. Monika Węcław/ Materiały prasowe Muzeum Podlaskiego

Rzadka okazja, wspólne świętowanie

Przypomnijmy, że Chanuka jest świętem ruchomym. Rzadko zdarza się taka wyjątkowa sytuacja, aby chrześcijanie obchodzili święta Bożego Narodzenia w tym samym czasie, w którym Żydzi obchodzą Święto Świateł, czyli Chanukę. W tym roku żydowskie święto Chanuka – zaczyna się wieczorem w niedzielę 18 grudnia, i kończy w poniedziałek 26 grudnia, czyli drugiego dnia świąt Bożego Narodzenia. Niekiedy, w dużym skrócie, Chanuka bywa nazywana żydowskim Bożym Narodzeniem.

– Zarówno święto Chanuka, jak i święta Bożego Narodzenia odwołują się do symbolu światła, które triumfuje nad ciemnością. Symboliczne są świece płonące w chanukowej menorze, związane z tradycją judaizmu i symboliczne jest światło Gwiazdy Betlejemskiej, kojarzące się z tradycją chrześcijańską. W obu religiach światło to symbol prawdy i dobra. Projekt ukazuje, utrwala i zachęca do kultywowania staropolskich tradycji. Przybliża zapomniane krajobrazy kulturowe przedwojennej Polski, przywraca pamięć o społeczności żydowskiej, która zamieszkiwała polskie miasteczka do czasów II wojny światowej – zapraszają na koncert organizatorzy. – Po zapaleniu świeczek chanukowych odbędzie się poczęstunek związany z tradycją żydowską, a będzie to pączek nadziewany powidłami, czyli to, co smaży się na oliwie na pamiątkę cudu oliwnego. Zgodnie z tradycją chrześcijańską podczas wydarzenia nastąpi dzielenie się chlebem w nawiązaniu do tradycji pierwszych chrześcijan. Dzielenie się chlebem jest symbolem pojednania i przebaczenia, znakiem przyjaźni i miłości.

Koncert odbędzie się 10 grudnia w synagodze (ul. Kozia 2), o 16, wstęp – 15 zł.

Plakat koncertu w synagodze w Tykocinie
Plakat koncertu w synagodze w Tykocinie  Fot. Materiały prasowe

Chanuka

(z strony polin.pl)

To ośmiodniowe święto określane współcześnie jako Hag ha-Urim (hebr. Święto Świateł), które powstało na bazie wydarzeń historycznych opisanych w Księgach Machabejskich. W kalendarzu żydowskim święto rozpoczyna się 25 kislew, a kończy 2 tewet, i wypada przeważnie w grudniu. W 2022 roku Chanuka rozpoczyna się wieczorem 18 grudnia, kończy wieczorem 26 grudnia.

Chanuka to święto historyczne, które nie pochodzi wprost z Tory. Dlatego wszystkie świąteczne dni są zwykłymi dniami roboczymi. Najważniejszym elementem obchodów Chanuki jest codzienne zapalanie świateł – jednego pierwszego dnia, dwóch – drugiego itd. aż do ósmego dnia, kiedy zapala się osiem świateł. Światła palą się w charakterystycznym, dziewięcioramiennym świeczniku zwanym chanukiją lub menorą chanukową.

Celem zapalania świateł w kolejne wieczory jest rozgłaszanie chanukowego cudu (aram. pirsuma danisa). Cud ten miał zdarzyć się w starożytnej Judei w II w. p.n.e. w czasie, kiedy trwała wojna o wolność religijną między żydowskimi powstańcami – Machabeuszami, a okupującą kraj armią króla syryjskiego Antiocha IV, który usiłował przemocą hellenizować Żydów. Kiedy Machabeusze odzyskali świątynię jerozolimską i wznowili w niej rytuał zapalania menory, posłużyło im do tego odnalezione małe naczynie z oliwą wystarczającą zwykle na jeden dzień. Tymczasem menora paliła się aż przez osiem dni.

Innym cudem, wzmiankowanym w dodatkowych modlitwach świątecznych, jest fakt pokonania potężnej i doskonale uzbrojonej armii syryjskiej przez garstkę żydowskich rebeliantów.

Chanuka, podobnie jak Boże Narodzenie, jest świętem wesołym i rodzinnym. W każdy wieczór wokół chanukiji stawianej przy oknie tak, aby jej światło wychodziło na zewnątrz domu, gromadzi się cała rodzina. W zależności od przyjętego zwyczaju wszyscy zapalają jeden świecznik lub każdy domownik zapala własny.

icon/Bell Czytaj ten tekst i setki innych dzięki prenumeracie
Wybierz prenumeratę, by czytać to, co Cię ciekawi
Wyborcza.pl to zawsze sprawdzone informacje, szczere wywiady, zaskakujące reportaże i porady ekspertów w sprawach, którymi żyjemy na co dzień. Do tego magazyny o książkach, historii i teksty z mediów europejskich.
Aleksandra Sobczak poleca
Więcej
    Komentarze
    Zaloguj się
    Chcesz dołączyć do dyskusji? Zostań naszym prenumeratorem