Kawalerzyści przy kładkach, przeprawy przez rzekę, pozy zabawne i poważne. Fantastyczna kolekcja blisko 200 płytek szklanych sprzed II wojny światowej trafiła w ręce twórców portalu albom.pl. Co oznacza, że nieznane wcześniej cenne zdjęcia, m.in. podlaskich pionierów, będzie mogło wkrótce zobaczyć więcej osób.
Ten artykuł czytasz w ramach bezpłatnego limitu

Przedwojenne płytki przekazane przez Piotra Kotyńskiego zachowały się w dobrym stanie.

Są jak furtka do bezpowrotnie utraconego świata – przedwojennej historii Białegostoku, wojskowości, codziennej prywatności. Już po wstępnym przejrzeniu wiadomo, że to bardzo ciekawy, cenny historycznie zbiór. Wiele w nim m.in. fotografii przedwojennych kawalerzystów, również białostockich. M.in. pionierów, co dało się ustalić dzięki pracownikom Muzeum Wojska.

Niepublikowane wcześniej zdjęcia żołnierzy z okresu międzywojennego. Autorem prawdopodobnie jest fotograf o nazwisku Masalski. Przedwojenni wojacy uchwyceni w różnych momentach - w pracy, podczas ćwiczeń, wypoczynku, w nietypowych sytuacjach.
Niepublikowane wcześniej zdjęcia żołnierzy z okresu międzywojennego. Autorem prawdopodobnie jest fotograf o nazwisku Masalski. Przedwojenni wojacy uchwyceni w różnych momentach - w pracy, podczas ćwiczeń, wypoczynku, w nietypowych sytuacjach.  Fot. albom.pl

I to właśnie zdjęcia żołnierzy – jako że właśnie zbliża się rocznica odzyskania niepodległości, a bez nich byśmy jej nie mieli – pokazujemy na początek. Kto, wie, może wśród fotografowanych są uczestnicy walk w wojnie polsko-bolszewickiej rozegranej kilkanaście lat wcześniej?

Stóg sunie przez wodę

Przedwojenni wojacy uchwyceni są w różnych momentach – w pracy, podczas ćwiczeń, wypoczynku, w nietypowych sytuacjach. Jak choćby w pozie obok wielkiego stogu siana, w którym schował się jeden z żołnierzy. Widać tylko jego głowę, wystającą z siana. I... pysk psa.

Zaginiony starszy brat. Mogiła odnaleziona po ponad 50 latach

Niepublikowane wcześniej zdjęcia żołnierzy z okresu międzywojennego. Autorem prawdopodobnie jest fotograf o nazwisku Masalski. Przedwojenni wojacy uchwyceni w różnych momentach - w pracy, podczas ćwiczeń, wypoczynku, w nietypowych sytuacjach.
Niepublikowane wcześniej zdjęcia żołnierzy z okresu międzywojennego. Autorem prawdopodobnie jest fotograf o nazwisku Masalski. Przedwojenni wojacy uchwyceni w różnych momentach - w pracy, podczas ćwiczeń, wypoczynku, w nietypowych sytuacjach.  Fot. albom.pl

Chwilę wcześniej lub później, na co wskazuje inne zdjęcie – stóg płynął sobie jeszcze przez rzekę. Zainstalowano go na łodzi, wokół stogu stanęło kilku żołnierzy, suną przez wodę, a moment ten uwiecznia właśnie fotograf stojący na brzegu.

Kim był?

Niewiele o nim wiemy. Tyle tylko, że jego nazwisko to prawdopodobnie Masalski. To szczątkowe informacje, przekazane nam przez pana Piotra Kotyńskiego z Wasilkowa, fotografa z pasji, który płytki szklane dwadzieścia lat temu dostał od znajomych. Właściwie uchronił je od zniszczenia, prawdopodobnie, gdyby do niego nie trafiły, cenne kadry nie przetrwałyby do dziś. Na szczęście pan Piotr miał oko, kocha fotografie i fotografowanie, wiedział, że to wartościowa historycznie rzecz. Płytki zachował.

Któregoś dnia zbiór płytek u Kotyńskiego zobaczył Wojciech Koronkiewicz, opowiedział o nich Grzegorzowi Dąbrowskiemu, współtwórcy portalu albom.pl, który z pasją z takich płytek i rolek wydobywa przedwojenne kadry. Portal wraz z nim od paru lat tworzą pasjonaci, którzy pielęgnują spuściznę podlaskich przedwojennych i powojennych fotografów, udostępniają w sieci i prezentują na wystawach.

Na portalu oglądać można choćby zdjęcia Bolesława Augustisa – fotografa z międzywojnia, którego odnaleziony zbiór zelektryzował nas ponad 10 lat temu; prezentowany wielokrotnie w Gazecie Wyborczej, potrafi zaskakiwać do dziś (albom.pl przypomina też wiejskich fotografów: Jerzego Kostko i Jana Siwickiego oraz przedwojenne fotografie wydobyte z szuflad domów po obu stronach polsko-białoruskiej granicy).

"Augustis 2.0". Przedwojenny Białystok zdigitalizowany w sieci [ZDJĘCIA]

A wkrótce będzie można zobaczyć też zdjęcia Masalskiego. Piotr Kotyński postanowił bowiem przekazać fotografie na rzecz albom.pl. Kilka kadrów na facebookowym profilu już jest.

Niepublikowane wcześniej zdjęcia żołnierzy z okresu międzywojennego. Autorem prawdopodobnie jest fotograf o nazwisku Masalski. Przedwojenni wojacy uchwyceni w różnych momentach - w pracy, podczas ćwiczeń, wypoczynku, w nietypowych sytuacjach.
Niepublikowane wcześniej zdjęcia żołnierzy z okresu międzywojennego. Autorem prawdopodobnie jest fotograf o nazwisku Masalski. Przedwojenni wojacy uchwyceni w różnych momentach - w pracy, podczas ćwiczeń, wypoczynku, w nietypowych sytuacjach.  Fot. albom.pl

Koszary przy Bema

Masalski najwyraźniej musiał mieć coś wspólnego z kawalerzystami – towarzyszy im z aparatem w momentach oficjalnych i tych mniej. Czy sam był kawalerzystą? Trudno powiedzieć.

Jest w zbiorze niezwykłe zdjęcie, na którym widać mężczyznę w mundurze, siedzącego wraz z dzieckiem koło lustra. Mężczyzna zerka w lustro, jego twarz odbija się, a wzrok spotyka się z naszym. Zdjęcie wydaje się być fotograficznym autoportretem. Może to Masalski z córeczką? A może to tylko nasze pobożne życzenie.

Niepublikowane wcześniej zdjęcia żołnierzy z okresu międzywojennego. Autorem prawdopodobnie jest fotograf o nazwisku Masalski. Przedwojenni wojacy uchwyceni w różnych momentach - w pracy, podczas ćwiczeń, wypoczynku, w nietypowych sytuacjach.
Niepublikowane wcześniej zdjęcia żołnierzy z okresu międzywojennego. Autorem prawdopodobnie jest fotograf o nazwisku Masalski. Przedwojenni wojacy uchwyceni w różnych momentach - w pracy, podczas ćwiczeń, wypoczynku, w nietypowych sytuacjach.  Fot. albom.pl

Cały czas staramy się ustalić coś więcej na jego temat i fotografowanych przez niego osób. Liczymy też na Czytelników, którzy przy okazji publikowania poprzednio innych przedwojennych fotograficznych kolekcji służyli nam pomocą, rozszyfrowując zdjęcia.

W przypadku zdjęć „wojskowych” niektóre kwestie były jasne od razu – niektóre budynki od razu przypomniały nam białostockie koszary przy ul. Bema, gdzie obecnie mieści się Straż Graniczna. Przypuszczaliśmy też, że staw, przy którym jak w ukropie uwijają się młodzi mężczyźni, budując kładkę z worków, to też staw przy koszarach. I że sfotografowany przez Masalskiego plac ćwiczeniowy to również ten z okolic Bema.

Niepublikowane wcześniej zdjęcia żołnierzy z okresu międzywojennego. Autorem prawdopodobnie jest fotograf o nazwisku Masalski. Przedwojenni wojacy uchwyceni w różnych momentach - w pracy, podczas ćwiczeń, wypoczynku, w nietypowych sytuacjach.
Niepublikowane wcześniej zdjęcia żołnierzy z okresu międzywojennego. Autorem prawdopodobnie jest fotograf o nazwisku Masalski. Przedwojenni wojacy uchwyceni w różnych momentach - w pracy, podczas ćwiczeń, wypoczynku, w nietypowych sytuacjach.  Fot. albom.pl

Niemen na sto procent

Jasne było również od razu, że zdjęcie wspomnianego stogu na brzegu z wojakami żartownisiami musiało być zrobione nad Niemnem w Grodnie. Dlaczego? W tle na skarpie widać charakterystyczny budynek z galerią z kolumnami.

– To Poniemuń! – stwierdził z miejsca nasz redakcyjny kolega Andrzej Kłopotowski, który białoruskie zakątki ma w małym palcu.

Lubownicy ogrodów. Niepublikowane zdjęcia Augustisa na wystawie

Poniemuń – czyli dawny pałacyk myśliwski, przy drodze do Skidla, kilka kilometrów od centrum Grodna, zbudowany w II połowie XVIII wieku dla króla Stanisława Augusta Poniatowskiego. Później majątek przejmowali inni właściciele, m.in. Jadwiga z Druckich-Lubeckich Bychowcowa, która w 1891 roku w tym pałacyku urządziła obchody 25-lecia twórczości swojej przyjaciółki Elizy Orzeszkowej. Na uroczystość literaci i artyści przypłynęli z Grodna statkiem.

Niepublikowane wcześniej zdjęcia żołnierzy z okresu międzywojennego. Autorem prawdopodobnie jest fotograf o nazwisku Masalski. Przedwojenni wojacy uchwyceni w różnych momentach - w pracy, podczas ćwiczeń, wypoczynku, w nietypowych sytuacjach.
Niepublikowane wcześniej zdjęcia żołnierzy z okresu międzywojennego. Autorem prawdopodobnie jest fotograf o nazwisku Masalski. Przedwojenni wojacy uchwyceni w różnych momentach - w pracy, podczas ćwiczeń, wypoczynku, w nietypowych sytuacjach.  Fot. albom.pl

Co ciekawe – na innym zdjęciu Masalskiego widać też całkiem pokaźny statek, który płynie szerokim Niemnem. Jak sprawdziliśmy daty – w czasie, kiedy fotograf robił zdjęcie tych terenów, Poniemuń należał już do bratanicy poprzedniej właścicielki – Janiny z Druckich-Lubeckich, zamężnej z Karolem Skórzewskim-Ogińskim. Niewykluczone, że gościła też fotografowanych oficerów – na innym zdjęciu widać dwóch oficerów z psami oraz Niemen ze skarpy, z perspektywy tarasu. Może to był taras dawnego pałacyku myśliwskiego. A może nie.

Pionierzy, czyli saperzy

Dużo przypuszczeń, mnóstwo pytań. Nowoodkryta kolekcja stawia ich wiele. Żołnierze na zdjęciach byli sfotografowani przez Masalskiego w Białymstoku, w Grodnie, ale zapewne też w kilku innych miejscach? Skąd taki rozstrzał?

Niepublikowane wcześniej zdjęcia żołnierzy z okresu międzywojennego. Autorem prawdopodobnie jest fotograf o nazwisku Masalski. Przedwojenni wojacy uchwyceni w różnych momentach - w pracy, podczas ćwiczeń, wypoczynku, w nietypowych sytuacjach.
Niepublikowane wcześniej zdjęcia żołnierzy z okresu międzywojennego. Autorem prawdopodobnie jest fotograf o nazwisku Masalski. Przedwojenni wojacy uchwyceni w różnych momentach - w pracy, podczas ćwiczeń, wypoczynku, w nietypowych sytuacjach.  Fot. albom.pl

– Elementem programu wyszkolenia każdej jednostki były tzw. obozy letnie, letnie koncentracje. Żołnierze się przemieszczali – mówi Łukasz Radulski, kierownik Ośrodka Badań Historii Wojskowej w Muzeum Wojska w Białymstoku. Gdy do niego zadzwoniliśmy z prośbą o pomoc w rozszyfrowaniu zdjęć, przyjrzał się im wraz ze współpracownikami z muzeum. I już wiemy dużo więcej. Dzięki elementom umundurowania muzealnicy rozpoznali, że na części fotografii są żołnierze I Szwadronu Pionierów. Czyli przeszkoleni kawalerzyści, po kursach saperskich.

– Pionierzy budowali kładki, wzmacniali mosty, organizowali przeprawy. I Szwadron Pionierów był pododdziałem stacjonującym w koszarach na ul. Bema pod dowództwem Podlaskiej Brygady Kawalerii – mówi Łukasz Radulski.

Niepublikowane wcześniej zdjęcia żołnierzy z okresu międzywojennego. Autorem prawdopodobnie jest fotograf o nazwisku Masalski. Przedwojenni wojacy uchwyceni w różnych momentach - w pracy, podczas ćwiczeń, wypoczynku, w nietypowych sytuacjach.
Niepublikowane wcześniej zdjęcia żołnierzy z okresu międzywojennego. Autorem prawdopodobnie jest fotograf o nazwisku Masalski. Przedwojenni wojacy uchwyceni w różnych momentach - w pracy, podczas ćwiczeń, wypoczynku, w nietypowych sytuacjach.  Fot. albom.pl

Zrozumiałe więc staje się połączenie: rzeka, staw, kładki, mosty, konie. A takich zestawów w „wojskowych” zdjęciach Masalskiego jest więcej.

Konie nie tylko w tle

Sfotografowani pionierzy pracują przy budowie kładek wzmacnianych workami, pozują w pełnym umundurowaniu przed altaną, przeprawiają się końmi przez rzekę, skaczą przez przeszkody, pozują przed koszarami – pojedynczo i w grupie. Na jednej z fotografii grupa jest specyficzna: część pozujących żołnierzy jest w pełnym umundurowaniu, część rozdziana do kąpielówek. Widać, że ci bez munduru chwilę wcześniej do zdjęcia oderwani zostali wprost od pracy.

Niepublikowane wcześniej zdjęcia żołnierzy z okresu międzywojennego. Autorem prawdopodobnie jest fotograf o nazwisku Masalski. Przedwojenni wojacy uchwyceni w różnych momentach - w pracy, podczas ćwiczeń, wypoczynku, w nietypowych sytuacjach.
Niepublikowane wcześniej zdjęcia żołnierzy z okresu międzywojennego. Autorem prawdopodobnie jest fotograf o nazwisku Masalski. Przedwojenni wojacy uchwyceni w różnych momentach - w pracy, podczas ćwiczeń, wypoczynku, w nietypowych sytuacjach.  Fot. albom.pl

Pracownicy Muzeum Wojska potwierdzili też nasze przypuszczenia, że na kilku zdjęciach uwieczniony został staw przy Bema – na którym pionierzy ćwiczyli swoje umiejętności. To m.in. kadr, na którym widać żołnierzy przeprowadzających konie przez kładkę wzmocnioną workami.

A koni na fotografiach Masalski uwiecznił sporo. Są piękne: zgrabne, gniade, jasne, na śniegu, w słońcu, w wodzie, w wagonie towarowym, skaczące przez przeszkody. Wraz z jeźdźcami na grzbiecie tworzą piękne kompozycje.

Niepublikowane wcześniej zdjęcia żołnierzy z okresu międzywojennego. Autorem prawdopodobnie jest fotograf o nazwisku Masalski. Przedwojenni wojacy uchwyceni w różnych momentach - w pracy, podczas ćwiczeń, wypoczynku, w nietypowych sytuacjach.
Niepublikowane wcześniej zdjęcia żołnierzy z okresu międzywojennego. Autorem prawdopodobnie jest fotograf o nazwisku Masalski. Przedwojenni wojacy uchwyceni w różnych momentach - w pracy, podczas ćwiczeń, wypoczynku, w nietypowych sytuacjach.  Fot. albom.pl

Ale pionier kawalerzysta czasem przesiadał się też, w pełnym umundurowaniu, np. na sanie. Albo na motor. Na zdjęciu widać numer rejestracyjny: BŁ 78148.

Możliwe, że Masalski sfotografował też żołnierzy 14 Dywizjonu Artylerii Konnej i 10 Szwadronu Łączności, którzy również stacjonowali przy Bema. Trudno to jednoznacznie w tym momencie ustalić – wiele zdjęć jest niewyraźnych, wymagają powiększenia. Muzealnicy obiecują, że będą się im przyglądać, zwłaszcza, że jedno ze zdjęć, a konkretnie pewien sfotografowany na nim oficer, ich zastanawia. Ale bez sięgnięcia do źródeł na razie nie chcą dokładniej swoich przypuszczeń precyzować.

Niepublikowane wcześniej zdjęcia żołnierzy z okresu międzywojennego. Autorem prawdopodobnie jest fotograf o nazwisku Masalski. Przedwojenni wojacy uchwyceni w różnych momentach - w pracy, podczas ćwiczeń, wypoczynku, w nietypowych sytuacjach.
Niepublikowane wcześniej zdjęcia żołnierzy z okresu międzywojennego. Autorem prawdopodobnie jest fotograf o nazwisku Masalski. Przedwojenni wojacy uchwyceni w różnych momentach - w pracy, podczas ćwiczeń, wypoczynku, w nietypowych sytuacjach.  Fot. albom.pl

***

Wszystkich czytelników, którzy chcieliby się podzielić z nami jakąś informacją na temat zdjęć, ich autora, sfotografowanych osób – prosimy o kontakt: monika.zmijewska@bialystok.agora.pl

Niepublikowane wcześniej zdjęcia żołnierzy z okresu międzywojennego. Autorem prawdopodobnie jest fotograf o nazwisku Masalski. Przedwojenni wojacy uchwyceni w różnych momentach - w pracy, podczas ćwiczeń, wypoczynku, w nietypowych sytuacjach.
Niepublikowane wcześniej zdjęcia żołnierzy z okresu międzywojennego. Autorem prawdopodobnie jest fotograf o nazwisku Masalski. Przedwojenni wojacy uchwyceni w różnych momentach - w pracy, podczas ćwiczeń, wypoczynku, w nietypowych sytuacjach.  Fot. albom.pl

Czytaj ten tekst i setki innych dzięki prenumeracie
Wybierz prenumeratę, by czytać to, co Cię ciekawi 
Wyborcza.pl to zawsze sprawdzone informacje, szczere wywiady, zaskakujące reportaże i porady ekspertów w sprawach, którymi żyjemy na co dzień. Do tego magazyny o książkach, historii i teksty z mediów europejskich.
Więcej
    Komentarze
    Zaloguj się
    Chcesz dołączyć do dyskusji? Zostań naszym prenumeratorem